Nowy numer 24/2018 Archiwum

Pergaminowe perły zaczynają mówić

Biblia, pontyfikał, a teraz perykopy... – co o początkach naszej diecezji mówią najstarsze zabytki piśmienne? O ich ostatnich badaniach z ks. prof. Leszkiem Misiarczykiem rozmawia ks. Włodzimierz Piętka.

Ks. Włodzimierz Piętka: Widzimy, że jubileusz 940-lecia diecezji i powrót Pontyfikału Płockiego zainspirował badaczy do historycznych i literackich poszukiwań. Co może z nich wyniknąć?

Ks. prof. Leszek Misiarczyk: Wciąż mało wiemy na temat złotego wieku w Płocku, czyli XII stulecia, gdy zbudowano romańską katedrę, a diecezją kierowali bp Aleksander z Malonne, a później bp Werner. Pytań jest wiele, a rodzą się one w oparciu o nasze bezcenne zabytki rękopiśmienne, jak Biblia Płocka, niedawno odzyskany Pontyfikał Płocki czy Perykopy Ewangeliczne. Nie wiemy, czy powstały one na zachodzie Europy i do Płocka zostały przywiezione, czy też powstały w miejscowym skryptorium na Tumskim Wzgórzu. Jeśli tak, to świadczyłoby to o wysokim poziomie kultury i piśmiennictwa już w pierwszych latach istnienia diecezji.

Ksiądz Profesor podjął badania nad kolejnym pergaminowym skarbem diecezjalnego archiwum – „Perykopami Ewangelicznymi”...

Nikt do tej pory nie przebadał tego dzieła. Jest to rodzaj ewangeliarza, albo jak mówią liturgiści – ewangelistarza. Jest to zbiór perykop do liturgii w katedrze płockiej: Są to Ewangelie na niedziele od Adwentu do Zesłania Ducha Świętego oraz na różne dni tygodnia, a także święta i wspomnienia różnych świętych. Co ciekawe, są Ewangelie na wszystkie dni tygodnia Wielkiego Postu, zaś w innych okresach są tylko Feria IV i Feria VI, czyli czwartek i sobota, pozostałe zaś dni powszednie nie mają własnej Ewangelii. Pod koniec księgi został umieszczony tekst Exsultetu – uroczystego orędzia na Wigilię Paschalną. Jego zapis nutowy w postaci tzw. neum wskazuje na XII wiek jako czas jego pochodzenia, bo już w XIII wieku zmienił się sposób zapisu nutowego na czteroliniowy zapis gregoriański, który znamy z wielu źródeł. Badania nad perykopami prowadzę wraz z paulinem o. Bazylim Degórskim. Jest on wykładowcą na papieskim uniwersytecie Angelicum i wydawcą średniowiecznych rękopisów o życiu św. Pawła Pierwszego Pustelnika, założyciela zakonu paulinów, u nas stróżów Jasnej Góry. Na nasze badania i krytyczną publikację otrzymaliśmy grant z Narodowego Centrum Nauki. Te prace będą trwały do stycznia 2017 roku.

Jakie są pierwsze pytania i tezy, które stawiacie, badając to dzieło?

Jedno z podstawowych pytań dotyczy czasu i miejsca powstania dzieła. Do tej pory wiązano je z bp. Aleksandrem albo z bp. Wernerem. Przypuszcza się, że powstało ono w kraju Mozy (dzisiejsza Belgia) i do nas zostało przywiezione przez któregoś ze wspomnianych biskupów. Wstępne wyniki skłaniają nas do przyjęcia hipotezy, że perykopy zostały napisane w okresie przed bp. Aleksandrem z Malonne. Potwierdzają to m.in. badania muzykologów, którzy analizowali Exsultet zachowany w naszym kodeksie, datując jego zapis na ok. 1130 rok. Skoro biskup budowniczy naszej katedry rozpoczął swoje urzędowanie w Płocku w 1129 roku, to być może perykopy pochodzą z pierwszego ćwierćwiecza XII wieku. A to oznaczałoby, że już na przełomie XI i XII wieku, a więc u zarania dziejów diecezji płockiej, istniałoby w Płocku skryptorium albo przywożono do nas, być może z Moraw lub z Włoch, tego typu kodeksy biblijne. Z pewnością zwrot Pontyfikału Płockiego ułatwi nam prace i pomoże przeprowadzić badania porównawcze, bo zapisy w obu księgach są podobne.

Z naszych wstępnych badań wynika, że poszczególne fragmenty Ewangelii kopiowano z kodeksów północnowłoskich, a nie nadmozańskich. Różnią się one od bogato zdobionego kodeksu Ewangelii św. Marka, który jest również skarbem w naszym archiwum diecezjalnym, a który prawdopodobnie pochodzi z kraju Mozy. Najprawdopodobniej powstała w ojczyźnie bp. Aleksandra. Tekst Ewangelii różni się od zapisu w perykopach, które badamy. Wykorzystano w nim inne wersje tekstu biblijnego, być może więc nasze płockie perykopy ewangeliczne są starsze niż tradycja, którą zapoczątkował bp Aleksander z Malonne. Znawcy pergaminu już zauważyli, że badane przez nas dzieło zostało napisane na pergaminie pochodzącym z Włoch. Byłaby to tzw. charta italica, w odróżnieniu od charta teutonica, rozpowszechniona w średniowieczu bardziej na północy Europy. Cóż więc działo się w Płocku na przełomie XI i XII wieku? Jak wyglądało życie religijne i kulturowe w pierwszych latach po powstaniu diecezji płockiej? Z pewnością „Perykopy Ewangeliczne” są niemym świadkiem początków chrześcijaństwa na tych ziemiach. I jeśli okaże się, że rzeczywiście pochodzą z początku XII wieku, to niewątpliwie rzucą wiele światła na historię Kościoła w Płocku w okresie przed przybyciem bp. Aleksandra z Malonne.

« 1 »
oceń artykuł

Zobacz także

Ze względów bezpieczeństwa, kiedy korzystasz z możliwości napisania komentarza lub dodania intencji, w logach systemowych zapisuje się Twoje IP. Mają do niego dostęp wyłącznie uprawnieni administratorzy systemu. Administratorem Twoich danych jest Instytut Gość Media, z siedzibą w Katowicach 40-042, ul. Wita Stwosza 11. Szanujemy Twoje dane i chronimy je. Szczegółowe informacje na ten temat oraz i prawa, jakie Ci przysługują, opisaliśmy w Polityce prywatności.

Zapisane na później

Pobieranie listy

Rekalma